Πολυτεχνείο: 53 χρόνια μετά ....

Κάθε χρόνο τέτοια μέρα, στις 17 Νοεμβρίου, η Ελλάδα θυμάται. Ή τουλάχιστον έτσι λέμε. Θυμάται μια εξέγερση, μια δικτατορία, νέους ανθρώπους που βγήκαν μπροστά, ένα τανκ που γκρέμισε μια πύλη και ένα σύνθημα που εξακολουθεί να ακούγεται περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα: «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία».
Κάθε χρόνο βλέπουμε στεφάνια, πολιτικούς να κάνουν δηλώσεις, σχολεία να οργανώνουν γιορτές, ανθρώπους να συμμετέχουν σε πορείες και τηλεοπτικές εκπομπές να προβάλλουν ασπρόμαυρες εικόνες. Κάθε χρόνο ακούμε για τους ήρωες του Πολυτεχνείου, για τους νεκρούς, για την αντίσταση και για τη Δημοκρατία. Και κάθε χρόνο, σχεδόν με μαθηματική ακρίβεια, ξεκινά η ίδια αντιπαράθεση.
Υπήρχαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο; Πόσοι σκοτώθηκαν πραγματικά; Έριξε το Πολυτεχνείο τη χούντα; Ήταν μια αυθόρμητη εξέγερση ή υπήρχαν πολιτικές σκοπιμότητες; Ποιοι αγωνίστηκαν πραγματικά και ποιοι εμφανίστηκαν αργότερα ως πρωταγωνιστές; Ποιοι τίμησαν εκείνη την ιστορία και ποιοι τη χρησιμοποίησαν για να χτίσουν πολιτικές καριέρες;

Και κάπου ανάμεσα σε όλες αυτές τις φωνές βρίσκομαι κι εγώ. Ένας άνθρωπος που δεν έζησε τα γεγονότα, που μεγάλωσε ακούγοντας μια συγκεκριμένη αφήγηση και που σήμερα, έχοντας πλέον τη δυνατότητα να διαβάζει διαφορετικές πηγές, αναρωτιέται τι ακριβώς συνέβη. Δεν γράφω αυτό το άρθρο για να αμφισβητήσω την ύπαρξη της δικτατορίας. Ούτε για να μειώσω τον αγώνα ανθρώπων που ρίσκαραν τη ζωή τους. Ούτε για να δικαιώσω όσους επιχειρούν να ξαναγράψουν την Ιστορία. Το γράφω γιατί πιστεύω ότι έχουμε δικαίωμα να γνωρίζουμε την αλήθεια, ακόμη κι όταν αυτή δεν εξυπηρετεί τις πολιτικές μας προτιμήσεις.
Δεν θέλω να μου πουν τι να πιστέψω. Θέλω να ξέρω γιατί πρέπει να το πιστέψω.
Για να καταλάβουμε την εξέγερση του Νοεμβρίου του 1973, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε τι ήταν η Ελλάδα εκείνης της περιόδου. Στις 21 Απριλίου 1967, μια ομάδα στρατιωτικών κατέλαβε πραξικοπηματικά την εξουσία. Η χώρα μπήκε σε μια επταετή περίοδο δικτατορίας, κατά την οποία καταργήθηκαν βασικές δημοκρατικές ελευθερίες, επιβλήθηκε λογοκρισία, περιορίστηκε η πολιτική δραστηριότητα και χιλιάδες άνθρωποι αντιμετώπισαν διώξεις, συλλήψεις, εξορίες και βασανιστήρια. Δεν υπήρχε η δυνατότητα να αλλάξει η κυβέρνηση μέσα από ελεύθερες εκλογές. Δεν υπήρχε η ελευθερία της δημόσιας πολιτικής αντιπαράθεσης όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Η έκφραση αντίθεσης στο καθεστώς μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές συνέπειες. 
Και εδώ θέλω να σταθώ σε κάτι. Σήμερα ακούμε συχνά ανθρώπους να υποστηρίζουν ότι «επί χούντας υπήρχε τάξη», ότι «δεν υπήρχε εγκληματικότητα» ή ότι «ο κόσμος ζούσε καλύτερα». Αλλά τι σημαίνει τάξη όταν δεν έχεις δικαίωμα να διαφωνήσεις; Τι σημαίνει ησυχία όταν η αντίθετη άποψη μπορεί να σε οδηγήσει στη φυλακή; Και πόσο ασφαλής μπορεί να αισθάνεται ένας πολίτης όταν το ίδιο το κράτος δεν του επιτρέπει να αμφισβητήσει την εξουσία;
Δεν ισχυρίζομαι ότι κάθε άνθρωπος που έζησε εκείνη την περίοδο είχε την ίδια προσωπική εμπειρία. Κάποιοι μπορεί να θυμούνται την καθημερινότητά τους διαφορετικά. Όμως η προσωπική ανάμνηση ενός ανθρώπου δεν αναιρεί τον αυταρχικό χαρακτήρα ενός πολιτεύματος. Μια δικτατορία δεν κρίνεται μόνο από το αν κάποιος μπορούσε να κυκλοφορεί το βράδυ στη γειτονιά του. Κρίνεται και από το αν μπορούσε να μιλήσει, να ψηφίσει ελεύθερα, να διαφωνήσει, να διαμαρτυρηθεί και να απαιτήσει λογοδοσία.
Το Πολυτεχνείο δεν εμφανίστηκε ξαφνικά μέσα σε μια νύχτα. Το φοιτητικό κίνημα είχε ήδη αναπτύξει αντιδικτατορική δραστηριότητα. Οι κινητοποιήσεις στη Νομική Σχολή, τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1973, είχαν δείξει ότι ένα κομμάτι της νεολαίας δεν ήταν διατεθειμένο να παραμείνει σιωπηλό. Στις 14 Νοεμβρίου 1973, φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και η κινητοποίηση εξελίχθηκε σε κατάληψη. Σταδιακά, τα αιτήματα ξεπέρασαν τα στενά πανεπιστημιακά ζητήματα και απέκτησαν ξεκάθαρα αντιδικτατορικό χαρακτήρα.

Στήθηκε ραδιοφωνικός σταθμός, οργανώθηκαν επιτροπές, γράφτηκαν συνθήματα και άρχισε να συγκεντρώνεται κόσμος έξω από το ίδρυμα.
Η εξέγερση δεν περιορίστηκε στους φοιτητές. Μαθητές, εργαζόμενοι και πολίτες συμμετείχαν ή εξέφρασαν τη συμπαράστασή τους. Όμως εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που θεωρώ σημαντική. Δεν είχαν όλοι οι συμμετέχοντες την ίδια πολιτική ιδεολογία. Υπήρχαν οργανωμένοι αριστεροί, άνθρωποι από διαφορετικές πολιτικές τάσεις, αλλά και νέοι που συμμετείχαν χωρίς συγκεκριμένη κομματική ταυτότητα. Υπήρχαν επίσης διαφορετικές απόψεις για το πώς έπρεπε να εξελιχθεί η κινητοποίηση και για το πόσο μακριά μπορούσε να φτάσει.
Άρα, όταν σήμερα κάποιο πολιτικό κόμμα παρουσιάζει το Πολυτεχνείο σαν να ήταν αποκλειστικά δικό του δημιούργημα, θεωρώ ότι οφείλουμε να εξετάζουμε αυτή τη διεκδίκηση με προσοχή. Η ύπαρξη οργανωμένων πολιτικών δυνάμεων μέσα σε μια εξέγερση δεν σημαίνει ότι όλοι οι συμμετέχοντες υπηρετούσαν την ίδια κομματική γραμμή. Και κυρίως δεν σημαίνει ότι ένας ολόκληρος ιστορικός αγώνας μπορεί να αποκτήσει έναν και μοναδικό πολιτικό ιδιοκτήτη. 
Η νύχτα της 16ης προς τη 17η Νοεμβρίου 1973 αποτελεί το πιο γνωστό και δραματικό σημείο της εξέγερσης. Οι συγκρούσεις είχαν ήδη επεκταθεί στους δρόμους της Αθήνας. Η αστυνομία χρησιμοποιούσε βία εναντίον διαδηλωτών και το καθεστώς αποφάσισε να επέμβει στρατιωτικά. Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, ένα άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου. Ακολούθησε η είσοδος στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων και η βίαιη καταστολή της εξέγερσης.
Αυτά τα γεγονότα έχουν καταγραφεί σε φωτογραφίες, κινηματογραφικό υλικό, μαρτυρίες και ιστορικές μελέτες. Δεν αποτελούν προϊόν φαντασίας. Αλλά το γεγονός ότι γνωρίζουμε πως το τανκ γκρέμισε την πύλη δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε με την ίδια βεβαιότητα κάθε δευτερόλεπτο όσων συνέβησαν εκείνη τη νύχτα. Ποιοι βρίσκονταν ακριβώς σε κάθε σημείο; Πόσοι τραυματίστηκαν μέσα στο ίδρυμα; Τι συνέβη στους γύρω δρόμους; Πώς εξελίχθηκε η καταστολή τις επόμενες ώρες; Αυτά είναι ερωτήματα που απαιτούν ιστορική έρευνα και όχι απλές αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.
Και εδώ βρίσκεται για μένα ένα βασικό πρόβλημα της εποχής μας. Μπορεί κάποιος να δει ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων και να πιστέψει ότι έχει κατανοήσει ολόκληρη την Ιστορία. Όμως ένα ιστορικό γεγονός δεν εξαντλείται σε ένα πλάνο. Ούτε μια φωτογραφία αποδεικνύει από μόνη της όλα όσα συνέβησαν πριν και μετά τη λήψη της. Η ιστορική γνώση απαιτεί να συνδυάζουμε στοιχεία, όχι να διαλέγουμε μόνο εκείνα που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε.
Ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της συζήτησης είναι οι νεκροί του Πολυτεχνείου. Κάθε χρόνο επανέρχεται το ερώτημα αν υπήρξαν νεκροί μέσα στο κτίριο. Και συχνά η συζήτηση μετατρέπεται σε μια αντιπαράθεση που περισσότερο θυμίζει πολιτικό καβγά παρά προσπάθεια κατανόησης. Η ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, κατέγραψε 24 πλήρως τεκμηριωμένους επώνυμους νεκρούς που συνδέονται με τα γεγονότα της εξέγερσης και της καταστολής της, ενώ εξετάστηκαν και επιπλέον περιπτώσεις που χρειάζονταν περαιτέρω διερεύνηση.

Ανάμεσα στα θύματα ήταν ο 17χρονος Διομήδης Κομνηνός, ο οποίος σκοτώθηκε από πυρά στην περιοχή των οδών Αβέρωφ και Μάρνη. Ένα παιδί 17 χρονών. Και εδώ θέλω να ρωτήσω κάτι πολύ απλό. Τι αλλάζει για την οικογένεια αυτού του παιδιού αν ο θάνατός του συνέβη μέσα στο Πολυτεχνείο ή μερικά μέτρα πιο μακριά; Γιατί επιμένουμε να χρησιμοποιούμε τη γεωγραφική θέση ενός θανάτου ως επιχείρημα για να μειώσουμε ή να μεγαλοποιήσουμε ένα ιστορικό γεγονός;
Βεβαίως, για την ιστορική ακρίβεια έχει σημασία να γνωρίζουμε πού ακριβώς σκοτώθηκε κάθε άνθρωπος. Δεν πρέπει να παρουσιάζουμε ως βέβαιους θανάτους μέσα στο κτίριο όταν αυτό δεν έχει τεκμηριωθεί. Όμως η απουσία τεκμηριωμένων θανάτων μέσα στο ίδιο το κτίριο κατά την εισβολή του άρματος δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν νεκροί από την καταστολή της εξέγερσης. Αυτά είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Και θα ήθελα πραγματικά να καταλάβω γιατί εξακολουθούν κάποιοι να τα συγχέουν.
Είναι άγνοια; Είναι επιλεκτική ανάγνωση των γεγονότων; Ή είναι μια προσπάθεια να μεταφερθεί η συζήτηση από την ουσία σε μια διαμάχη εντυπώσεων; Δεν μπορώ να γνωρίζω τα κίνητρα κάθε ανθρώπου. Μπορώ όμως να πω ότι η μνήμη των νεκρών αξίζει περισσότερη σοβαρότητα. Γιατί πίσω από κάθε όνομα υπάρχει ένας άνθρωπος, μια οικογένεια, μια ζωή που σταμάτησε. Και καμία πολιτική αντιπαράθεση δεν πρέπει να μετατρέπει αυτούς τους ανθρώπους σε αριθμούς που χρησιμοποιούνται ανάλογα με το ποιος θέλει να κερδίσει τη συζήτηση.

Ένα ακόμη ζήτημα που με έκανε να αναρωτηθώ περισσότερο ήταν η διαπίστωση ότι η δικτατορία δεν τελείωσε τον Νοέμβριο του 1973. Για χρόνια άκουγα τη φράση ότι «το Πολυτεχνείο έριξε τη χούντα». Όμως τα ιστορικά γεγονότα δείχνουν μια διαφορετική χρονική εξέλιξη. Στις 17 Νοεμβρίου 1973 η εξέγερση καταστάλθηκε. Στις 25 Νοεμβρίου 1973, ο Δημήτρης Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Γεώργιο Παπαδόπουλο και εγκαθίδρυσε μια ακόμη σκληρότερη μορφή στρατιωτικής διακυβέρνησης. Η δικτατορία κατέρρευσε τον Ιούλιο του 1974, μέσα στην κρίση που ακολούθησε το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή.
Επομένως, το Πολυτεχνείο δεν ανέτρεψε άμεσα τη δικτατορία. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ήταν μια αποτυχημένη ή ασήμαντη εξέγερση. Μια κινητοποίηση δεν κρίνεται αποκλειστικά από το αν πετυχαίνει τον τελικό της στόχο μέσα σε λίγες ώρες. Το Πολυτεχνείο αποτέλεσε μια σημαντική δημόσια αμφισβήτηση της δικτατορίας, έδειξε το εύρος της κοινωνικής δυσαρέσκειας και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία στη συλλογική μνήμη της Μεταπολίτευσης.
Το αν και σε ποιον βαθμό επηρέασε συγκεκριμένες πολιτικές εξελίξεις είναι ζήτημα ιστορικής ανάλυσης. Και εδώ θεωρώ ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε στην εξέγερση ένα αποτέλεσμα που δεν είχε εκείνη τη στιγμή για να αναγνωρίσουμε τη σημασία της. Μπορούμε να πούμε ότι υπήρξε ένας μεγάλος σταθμός της αντιδικτατορικής αντίστασης, χωρίς να ισχυριζόμαστε ότι η χούντα έπεσε εκείνο το βράδυ. Αυτό δεν μικραίνει την Ιστορία. Την κάνει πιο ακριβή.
Και κάπου εδώ φτάνω σε ένα από τα ζητήματα που με προβληματίζουν περισσότερο. Τη λεγόμενη «γενιά του Πολυτεχνείου». Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, αρκετοί άνθρωποι που είχαν συμμετάσχει στο αντιδικτατορικό κίνημα ακολούθησαν πολιτική πορεία. Ορισμένοι ανέλαβαν δημόσια αξιώματα, συμμετείχαν σε κόμματα, έγιναν βουλευτές ή υπουργοί. Άλλοι επέλεξαν διαφορετικές επαγγελματικές διαδρομές. Πολλοί δεν έγιναν ποτέ γνωστοί στο ευρύ κοινό.
Και αναρωτιέμαι πόσο δίκαιο είναι να χρησιμοποιούμε την έκφραση «γενιά του Πολυτεχνείου» σαν να περιγράφει μια ενιαία ομάδα ανθρώπων με κοινή μετέπειτα συμπεριφορά. Γιατί δεν ήταν όλοι ίδιοι. Δεν έκαναν όλοι τις ίδιες επιλογές. Δεν απέκτησαν όλοι εξουσία, χρήματα ή πολιτική αναγνώριση. Και δεν είναι δίκαιο να χρεώνουμε σε μια ολόκληρη γενιά τα λάθη ορισμένων εκπροσώπων της.
Από την άλλη, όμως, δεν θεωρώ σωστό να αντιμετωπίζεται η συμμετοχή στην εξέγερση ως ένα είδος πολιτικής ασυλίας. Αν ένας άνθρωπος αγωνίστηκε το 1973 για την ελευθερία, αυτό είναι κάτι που αξίζει να αναγνωριστεί. Αν όμως ο ίδιος άνθρωπος, πολλά χρόνια αργότερα, βρέθηκε σε θέση εξουσίας και πήρε αποφάσεις που έβλαψαν την κοινωνία, έχει κάθε πολίτης το δικαίωμα να τον κρίνει. Ο αγώνας του παρελθόντος δεν διαγράφει τις ευθύνες του παρόντος. Ούτε όμως οι μετέπειτα ευθύνες του μπορούν να διαγράψουν όσα πραγματικά έκανε στο παρελθόν.
Και εδώ θα ήθελα να θέσω ένα ακόμη ερώτημα. Μήπως, τελικά, μπερδέψαμε τον σεβασμό προς ένα ιστορικό γεγονός με την υποχρέωση να σεβόμαστε πολιτικά, για πάντα, όλους όσοι συνδέθηκαν με αυτό; Γιατί εγώ δεν πιστεύω ότι ο ηρωισμός κληρονομείται. Ούτε ότι μπορεί να χρησιμοποιείται ως πιστοποιητικό πολιτικής ορθότητας. Η Δημοκρατία απαιτεί συνεχή λογοδοσία. Ακόμη και από εκείνους που κάποτε αγωνίστηκαν για να την αποκαταστήσουν.
Κάθε 17 Νοεμβρίου βλέπουμε πολιτικούς εκπροσώπους να καταθέτουν στεφάνια, να κάνουν δηλώσεις και να μιλούν για τα ιδανικά της εξέγερσης. Και αναρωτιέμαι πόσοι από αυτούς πιστεύουν πραγματικά όσα λένε. Όχι γιατί έχω αποδείξεις ότι είναι υποκριτές. Αλλά γιατί η πολιτική ζωή μάς έχει δώσει πολλές αφορμές να εξετάζουμε αν τα λόγια συνοδεύονται από πράξεις.
Πόσο ουσιαστικό είναι να μιλάς για Παιδεία όταν τα σχολεία αντιμετωπίζουν ελλείψεις; Πόσο πειστικό είναι να μιλάς για αξιοπρέπεια όταν υπάρχουν οικογένειες που δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες; Πόσο εύκολο είναι να επικαλείσαι την ελευθερία όταν δεν ανέχεσαι την κριτική; Αυτά τα ερωτήματα δεν αφορούν μόνο ένα κόμμα. Αφορούν όλους όσοι κυβέρνησαν, άσκησαν εξουσία ή διεκδίκησαν να εκπροσωπήσουν την κοινωνία.
Δεν υποστηρίζω ότι τα σημερινά κοινωνικά προβλήματα είναι ίδια με τη δικτατορία. Θα ήταν ιστορικά λανθασμένο και άδικο να εξισώσουμε μια δημοκρατική κοινωνία, με όλες τις αδυναμίες της, με ένα καθεστώς που είχε καταργήσει βασικές ελευθερίες. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η σημερινή Δημοκρατία δεν χρειάζεται κριτική. Αντίθετα, η δυνατότητα να ασκούμε αυτή την κριτική είναι ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της.
Και ίσως αυτό είναι που θα έπρεπε να μας θυμίζει κάθε χρόνο η επέτειος. Όχι ότι πρέπει να συμφωνούμε με όσους κρατούν ένα στεφάνι. Αλλά ότι πρέπει να έχουμε το δικαίωμα να τους ελέγχουμε.

Θυμάμαι τις σχολικές γιορτές. Τα ποιήματα, τις αφηγήσεις, τις φωτογραφίες, τα τραγούδια. Όμως αναρωτιέμαι αν αυτές οι γιορτές αρκούν για να καταλάβει ένα παιδί τι συνέβη. Δεν θα ήταν πιο ουσιαστικό να παρουσιάζονται στους μαθητές πραγματικά ιστορικά ντοκουμέντα; Να διαβάζουν αποσπάσματα από μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα; Να βλέπουν το χρονολόγιο της εξέγερσης και να κατανοούν τι ακολούθησε; Να μαθαίνουν γιατί η δικτατορία δεν τελείωσε τον Νοέμβριο του 1973 αλλά τον Ιούλιο του 1974; Να εξετάζουν πώς οι ιστορικοί τεκμηριώνουν τον αριθμό των νεκρών;
Δεν θα έπρεπε τα παιδιά μας να καταλαβαίνουν τη διαφορά ανάμεσα σε μια μαρτυρία, μια φήμη, ένα πολιτικό σύνθημα και ένα αποδεδειγμένο γεγονός; Γιατί ένα παιδί που μαθαίνει μόνο να επαναλαμβάνει ένα σύνθημα, χωρίς να κατανοεί την ιστορία του, είναι πιθανό μεγαλώνοντας να αναζητήσει απαντήσεις από ανθρώπους που ίσως του παρουσιάσουν εξίσου απλοποιημένες, αλλά αντίθετες αφηγήσεις. Και τότε μπορεί να περάσει από την άκριτη αποδοχή στην άκριτη αμφισβήτηση.
Η λύση δεν είναι να σταματήσουμε να τιμούμε το Πολυτεχνείο. Η λύση είναι να το διδάσκουμε με περισσότερη ιστορική ακρίβεια και περισσότερη ουσιαστική συζήτηση. Γιατί η γνώση δεν φοβάται τις ερωτήσεις.
Έχω την αίσθηση ότι στην Ελλάδα πολλές φορές αντιμετωπίζουμε την Ιστορία σαν να είναι μια προέκταση των σημερινών πολιτικών μας αντιπαραθέσεων. Αν συμφωνούμε με έναν πολιτικό χώρο, είμαστε περισσότερο πρόθυμοι να αποδεχτούμε τη δική του ερμηνεία. Αν διαφωνούμε, ίσως είμαστε περισσότερο πρόθυμοι να αμφισβητήσουμε όσα λέει, ακόμη και όταν στηρίζονται σε πραγματικά γεγονότα. Αυτό όμως είναι επικίνδυνο. Γιατί έτσι δεν αναζητούμε την αλήθεια. Αναζητούμε επιβεβαίωση.
Αν κάποιος μιλήσει για τους νεκρούς του Πολυτεχνείου, μπορεί να κατηγορηθεί ότι υπηρετεί μια συγκεκριμένη πολιτική αφήγηση. Αν κάποιος επισημάνει ότι η χούντα δεν έπεσε τον Νοέμβριο του 1973, μπορεί να κατηγορηθεί ότι προσπαθεί να μειώσει την εξέγερση. Κι όμως, και οι δύο αυτές διαπιστώσεις μπορούν να είναι ταυτόχρονα αληθινές. Υπήρξαν νεκροί από την καταστολή. Η δικτατορία δεν έπεσε εκείνη τη νύχτα. Η εξέγερση είχε ιστορική σημασία. Και η πολιτική αξιοποίησή της μετά το 1974 μπορεί να αποτελεί αντικείμενο κριτικής.
Γιατί πρέπει να διαλέξουμε μόνο μία από αυτές τις αλήθειες; Γιατί δεν μπορούμε να τις αποδεχτούμε όλες, χωρίς να θεωρούμε ότι προδίδουμε κάποια πολιτική παράταξη;
Πενήντα τρία χρόνια μετά, το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» εξακολουθεί να ακούγεται. Όμως οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Σήμερα δεν ζούμε κάτω από στρατιωτική δικτατορία. Έχουμε εκλογές, πολιτικά κόμματα, κοινοβουλευτικό έλεγχο, ελευθερία έκφρασης και θεσμούς που προστατεύουν τα δικαιώματα των πολιτών. Αυτά είναι ουσιαστικές κατακτήσεις. Δεν σημαίνει όμως ότι όλα λειτουργούν όπως θα έπρεπε.
Η ακρίβεια πιέζει τα νοικοκυριά. Η δημόσια Παιδεία αντιμετωπίζει προβλήματα. Οι νέοι δυσκολεύονται να σχεδιάσουν το μέλλον τους. Πολλοί πολίτες αισθάνονται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις πραγματικές τους ανάγκες. Και τότε αναρωτιέμαι τι σημαίνει σήμερα το σύνθημα.
Το «Ψωμί» μπορεί να μας θυμίζει ότι η οικονομική αξιοπρέπεια παραμένει βασικό κοινωνικό ζητούμενο. Η «Παιδεία» μπορεί να μας θυμίζει ότι η μόρφωση δεν πρέπει να εξαντλείται στην αποστήθιση, αλλά να καλλιεργεί ελεύθερη και κριτική σκέψη. Και η «Ελευθερία» μπορεί να μας θυμίζει ότι η Δημοκρατία χρειάζεται ενεργούς πολίτες που γνωρίζουν τα δικαιώματά τους και δεν φοβούνται να ασκήσουν κριτική στην εξουσία.
Όμως θέλω να είμαι σαφής. Τα σημερινά προβλήματα δεν αποδεικνύουν ότι ο αγώνας του Πολυτεχνείου απέτυχε. Η αποκατάσταση της Δημοκρατίας ήταν μια ιστορική αλλαγή με τεράστια σημασία. Το γεγονός ότι η Δημοκρατία δεν λύνει αυτομάτως κάθε κοινωνικό πρόβλημα δεν μειώνει την αξία της. Αντίθετα, μας υπενθυμίζει ότι η Δημοκρατία δεν είναι μια κατάσταση που κατακτάται μία φορά και μετά λειτουργεί μόνη της. Χρειάζεται συμμετοχή, έλεγχο, διαφάνεια και διαρκή προσπάθεια.

Αναρωτιέμαι επίσης μήπως έχουμε ταυτίσει υπερβολικά το Πολυτεχνείο με ορισμένα γνωστά πρόσωπα. Μήπως ξεχνάμε τους ανθρώπους που συμμετείχαν χωρίς να αποκτήσουν ποτέ δημόσια αναγνώριση; Τους φοιτητές που συνέχισαν τη ζωή τους χωρίς πολιτική καριέρα, τους εργαζομένους που βρέθηκαν στους δρόμους, τους μαθητές που συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις, τους ανθρώπους που τραυματίστηκαν, συνελήφθησαν ή φοβήθηκαν για τη ζωή τους, τις οικογένειες των θυμάτων και εκείνους που δεν εμφανίστηκαν ποτέ μπροστά σε τηλεοπτικές κάμερες για να διεκδικήσουν έναν τίτλο.
Δεν γνωρίζω αν όλοι όσοι συμμετείχαν είχαν τις ίδιες προθέσεις. Ούτε πιστεύω ότι πρέπει να εξιδανικεύουμε κάθε άνθρωπο επειδή βρέθηκε σε μια ιστορική στιγμή. Αλλά θεωρώ ότι ο αγώνας των πολλών δεν πρέπει να χάνεται πίσω από τη δημοσιότητα των λίγων. Και ίσως η μεγαλύτερη αδικία να είναι ότι κάθε χρόνο συζητάμε περισσότερο για τους πολιτικούς που επικαλούνται το Πολυτεχνείο παρά για τους ανθρώπους που βρέθηκαν εκεί.
Θέλω να σταθώ και σε κάτι ακόμη που θεωρώ πολύ σημαντικό. Δεν είναι κακό να αμφισβητείς μια ιστορική αφήγηση. Είναι καλό να ζητάς στοιχεία, να ελέγχεις τις πηγές και να προσπαθείς να καταλάβεις αν όσα άκουσες ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Όμως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην κριτική σκέψη και στην άρνηση των αποδεδειγμένων γεγονότων.
Το να ρωτάς πόσοι άνθρωποι σκοτώθηκαν και πού ακριβώς είναι θεμιτό. Το να ισχυρίζεσαι ότι δεν υπήρξαν νεκροί, αγνοώντας την ιστορική έρευνα, δεν είναι τεκμηριωμένη αμφισβήτηση. Το να εξετάζεις αν το Πολυτεχνείο προκάλεσε άμεσα την πτώση της χούντας είναι θεμιτό. Το να ισχυρίζεσαι ότι η εξέγερση δεν είχε καμία σημασία επειδή η δικτατορία συνεχίστηκε είναι μια απλουστευτική ερμηνεία. Το να ασκείς κριτική σε πολιτικά πρόσωπα που συνδέθηκαν με την εξέγερση είναι δικαίωμά σου. Το να καταδικάζεις συλλογικά όλους τους συμμετέχοντες, χωρίς στοιχεία, είναι άδικο.
Αν θέλουμε πραγματικά να μάθουμε την Ιστορία, πρέπει να δεχτούμε ότι δεν είναι όλες οι απόψεις εξίσου τεκμηριωμένες. Η ελευθερία της γνώμης δεν σημαίνει ότι κάθε ισχυρισμός έχει την ίδια ιστορική αξία. Και η αναζήτηση της αλήθειας δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμένουμε ουδέτεροι ακόμη και απέναντι σε γεγονότα που έχουν αποδειχθεί.
Και κάπου εδώ έρχεται μια ακόμη σκέψη. Μήπως ένα μέρος της κοινωνίας δεν αμφισβητεί πραγματικά την εξέγερση, αλλά αντιδρά στον τρόπο με τον οποίο αυτή παρουσιάζεται κάθε χρόνο; Μήπως κάποιοι έχουν κουραστεί να ακούν πολιτικούς να επικαλούνται τα ίδια ιδανικά, ενώ θεωρούν ότι οι πράξεις τους δεν ανταποκρίνονται σε αυτά; Μήπως η δυσπιστία προς το πολιτικό σύστημα μεταφέρεται, άδικα, και στην ίδια την ιστορική μνήμη;

Δεν ξέρω πόσοι άνθρωποι σκέφτονται έτσι. Θα χρειαζόταν έρευνα για να το διαπιστώσουμε. Αλλά είναι ένα ερώτημα που αξίζει να τεθεί. Γιατί αν η απογοήτευση από τους σημερινούς πολιτικούς μάς οδηγεί να αμφισβητούμε την ίδια την ιστορική πραγματικότητα, τότε έχουμε μπερδέψει δύο διαφορετικά πράγματα.
Δεν ευθύνεται ο νεαρός που σκοτώθηκε το 1973 για όσα έκανε ένας υπουργός δεκαετίες αργότερα. Δεν ευθύνονται οι φοιτητές που αντιστάθηκαν στη δικτατορία για τα λάθη της Μεταπολίτευσης. Και δεν μπορεί μια ιστορική εξέγερση να χρεώνεται συλλογικά κάθε πολιτική αποτυχία που ακολούθησε. Ας κρίνουμε τους πολιτικούς για τις πράξεις τους. Ας κρίνουμε τα κόμματα για τις επιλογές τους. Αλλά ας μην χρησιμοποιούμε την απογοήτευσή μας ως λόγο για να σβήσουμε γεγονότα από την Ιστορία.
Φτάνοντας στο τέλος αυτής της αναζήτησης, δεν μπορώ να πω ότι έχω απαντήσεις για κάθε λεπτομέρεια. Δεν ήμουν εκεί. Δεν μπορώ να γνωρίζω τις σκέψεις κάθε ανθρώπου που συμμετείχε. Δεν μπορώ να ξέρω ποιος ενήργησε αποκλειστικά από ιδανικά, ποιος είχε πολιτικές φιλοδοξίες ή ποιος άλλαξε στην πορεία της ζωής του.
Μπορώ, όμως, να ξεχωρίσω κάποια πράγματα. Ξέρω ότι η Ελλάδα έζησε μια επταετή δικτατορία. Ξέρω ότι υπήρξαν άνθρωποι που αντιστάθηκαν. Ξέρω ότι τον Νοέμβριο του 1973 πραγματοποιήθηκε μια σημαντική αντιδικτατορική εξέγερση. Ξέρω ότι το καθεστώς την κατέστειλε με στρατιωτική και αστυνομική βία. Ξέρω ότι υπήρξαν νεκροί και τραυματίες. Ξέρω ότι η δικτατορία δεν τελείωσε εκείνη τη νύχτα, αλλά αρκετούς μήνες αργότερα. Και ξέρω ότι η μεταγενέστερη πολιτική πορεία ορισμένων ανθρώπων δεν μπορεί από μόνη της να ακυρώσει όσα συνέβησαν.
Αυτά είναι τα σημεία στα οποία μπορώ να στηριχτώ. Για όλα τα υπόλοιπα, θέλω να συνεχίσω να διαβάζω, να ερευνώ και να σκέφτομαι. Δεν θέλω να αποδεχτώ έναν εξιδανικευμένο μύθο μόνο και μόνο επειδή τον άκουγα από μικρή. Δεν θέλω, όμως, ούτε να παρασυρθώ από ανθρώπους που προσπαθούν να ακυρώσουν την Ιστορία επειδή δεν συμφωνούν με όσους την επικαλούνται.
Δεν θέλω να μου παρουσιάζουν κάθε συμμετέχοντα ως άγιο. Ούτε κάθε συμμετέχοντα ως απατεώνα. Θέλω να αντιμετωπίζω τους ανθρώπους ως ανθρώπους και τα γεγονότα ως γεγονότα. Και κυρίως θέλω να μπορώ να λέω «δεν γνωρίζω» χωρίς να νιώθω υποχρεωμένη να διαλέξω πολιτικό στρατόπεδο. Γιατί το να παραδέχεσαι ότι δεν γνωρίζεις κάτι δεν είναι αδυναμία. Αδυναμία είναι να είσαι απόλυτα βέβαιος για πράγματα που δεν έχεις ποτέ ερευνήσει.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, αναρωτιέμαι αν έχουμε πραγματικά καταλάβει τι σημαίνει να τιμάς την Ιστορία. Δεν σημαίνει να επαναλαμβάνεις κάθε χρόνο τα ίδια λόγια. Δεν σημαίνει να χειροκροτείς έναν πολιτικό επειδή κατέθεσε ένα στεφάνι. Δεν σημαίνει να χρησιμοποιείς τους νεκρούς για να αποδείξεις ότι η δική σου παράταξη έχει μεγαλύτερη ηθική αξία. Και σίγουρα δεν σημαίνει να κλείνεις το στόμα σε όποιον θέτει μια ερώτηση.
Σημαίνει να αναγνωρίζεις όσα πραγματικά συνέβησαν. Να σέβεσαι όσους υπέφεραν. Να μην παραποιείς τα γεγονότα. Να μην επιτρέπεις στην πολιτική σκοπιμότητα να αντικαθιστά την ιστορική γνώση. Και να διδάσκεις στα παιδιά όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και πώς μπορούμε να γνωρίζουμε ότι συνέβη.
Γιατί τα παιδιά μας δεν χρειάζονται άλλους έτοιμους ήρωες, ούτε άλλους έτοιμους εχθρούς. Χρειάζονται γνώση, κριτική σκέψη και την ικανότητα να αναγνωρίζουν το ψέμα, την υπερβολή, την προπαγάνδα και την πολιτική εκμετάλλευση, από όπου κι αν προέρχονται. Και χρειάζονται να καταλάβουν ότι η Δημοκρατία δεν είναι ένα σύνθημα που ακούγεται μια φορά τον χρόνο. Είναι το δικαίωμα να μιλάς, να διαφωνείς, να ελέγχεις την εξουσία και να αναζητάς την αλήθεια χωρίς φόβο.
Εγώ, λοιπόν, δεν θέλω να μου πει κανείς τι να πιστέψω για το Πολυτεχνείο. Θέλω να διαβάσω τα στοιχεία. Θέλω να ακούσω τις μαρτυρίες. Θέλω να μάθω και όσα δεν χωρούσαν στις σχολικές γιορτές. Θέλω να γνωρίζω ποιοι άνθρωποι χάθηκαν, τι πραγματικά συνέβη και πώς εξελίχθηκε η χώρα μετά την εξέγερση.
Θέλω να μπορώ να τιμώ εκείνους που αγωνίστηκαν χωρίς να αισθάνομαι ότι πρέπει να υποστηρίξω κάποιο συγκεκριμένο κόμμα. Και θέλω να μπορώ να ασκώ κριτική σε όσους χρησιμοποίησαν ή χρησιμοποιούν πολιτικά την επέτειο, χωρίς να θεωρείται ότι αμφισβητώ τους νεκρούς. Γιατί η ιστορική μνήμη και η πολιτική κριτική μπορούν να συνυπάρχουν.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο που μπορούμε να κρατήσουμε σήμερα. Το Πολυτεχνείο δεν χρειάζεται να το πιστέψουμε σαν παραμύθι. Χρειάζεται να το γνωρίσουμε ως Ιστορία. Και η Ιστορία, όταν είναι αληθινή, δεν έχει ανάγκη ούτε από αγιογραφίες ούτε από διαγραφές. Έχει ανάγκη από στοιχεία, μνήμη και ανθρώπους που δεν φοβούνται να σκέφτονται.
Γιατί, τελικά, το μεγαλύτερο χρέος μας απέναντι στο Πολυτεχνείο δεν είναι να πιστεύουμε όσα μας λένε. Είναι να γνωρίζουμε τι πραγματικά έγινε. Και να μη χαρίζουμε την αλήθεια σε κανέναν.
Xrys’Pa – Η Ματιά μου
Πηγές και ιστορική τεκμηρίωση
Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, «Πολυτεχνείο ’73: Το ζήτημα των θυμάτων». https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/8782
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, «Χρονολόγιο Αντιδικτατορικού Αγώνα 1967–1974». https://antidiktatorikos.uoa.gr/chronologies/
Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, ιστορικό χρονολόγιο του 1973. https://foundation.parliament.gr/sites/default/files/2020-08/Chronologio%201973%20small.pdf
Ψηφιακά Σχολικά Βιβλία, Ιστορία Γ΄ Λυκείου, ενότητα για την Ελλάδα έως το 1974. https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/5307/istoria_g-lykeiou_html-apli/index6_6.html
Σημείωση: Το παρόν αποτελεί προσωπικό άρθρο γνώμης. Οι ιστορικές αναφορές διακρίνονται από τους προσωπικούς προβληματισμούς και τις αξιολογήσεις της συντάκτριας.
