Η εύνοια στα σχολεία δεν γεννήθηκε σήμερα – Απλώς τώρα ξυπνήσαμε;
Υπάρχουν κάποια πράγματα στην ελληνική κοινωνία που όλοι λίγο πολύ γνωρίζουμε, αλλά κάνουμε πως δεν βλέπουμε. Και ξαφνικά, όταν ένα περιστατικό βγει στη δημοσιότητα, ανακαλύπτουμε την αδικία, αγανακτούμε, σχολιάζουμε και απαιτούμε ισότητα. Λες και μέχρι χθες ζούσαμε σε μια κοινωνία όπου όλα τα παιδιά αντιμετωπίζονταν με τον ίδιο τρόπο.
Ας μη γελιόμαστε. Η ευνοϊκή μεταχείριση μαθητών λόγω του ονόματος, της κοινωνικής θέσης ή της επιρροής των γονιών τους δεν είναι κάτι που ανακαλύψαμε σήμερα. Είναι μια νοοτροπία που υπάρχει εδώ και πολλές δεκαετίες και που, δυστυχώς, δεν περιορίζεται μόνο στην εκπαίδευση. Από τα παλιά χρόνια μέχρι σήμερα, οι γνωριμίες, οι προσωπικές σχέσεις και τα ισχυρά επώνυμα είχαν τη δυνατότητα να ανοίγουν πόρτες που για άλλους παρέμεναν κλειστές.
Παιδιά πολιτικών, επωνύμων, επιχειρηματιών ή οικογενειών με κοινωνική επιρροή μπορεί να αντιμετωπίζονται διαφορετικά από τα υπόλοιπα. Όχι απαραίτητα σε κάθε σχολείο και σίγουρα όχι από κάθε εκπαιδευτικό. Υπάρχουν δάσκαλοι και καθηγητές που τιμούν καθημερινά το λειτούργημά τους, αντιμετωπίζοντας όλα τα παιδιά με δικαιοσύνη. Όμως θα ήταν υποκριτικό να ισχυριστούμε ότι η κοινωνική επιρροή δεν μπορεί να περάσει και την πόρτα μιας σχολικής αίθουσας.
Και εδώ γεννιέται ένα πολύ απλό ερώτημα. Γιατί ένα παιδί να έχει περισσότερες ευκαιρίες, μεγαλύτερη ανοχή ή διαφορετική αντιμετώπιση μόνο και μόνο επειδή ο πατέρας ή η μητέρα του είναι κάποιο γνωστό πρόσωπο; Γιατί να μετράει περισσότερο ένα επώνυμο από την προσπάθεια, τη συμπεριφορά και τις πραγματικές δυνατότητες ενός μαθητή;
Το σχολείο υποτίθεται ότι είναι ο χώρος όπου όλα τα παιδιά έχουν ίσα δικαιώματα. Εκεί όπου η προσπάθεια, η συνέπεια και η προσωπική αξία πρέπει να έχουν μεγαλύτερη σημασία από την οικονομική κατάσταση ή την κοινωνική θέση της οικογένειας. Όταν όμως το όνομα του γονιού αποκτά μεγαλύτερο βάρος από τους ίδιους τους κανόνες, τότε η εκπαίδευση χάνει ένα σημαντικό κομμάτι από τον πραγματικό της σκοπό.
Και η εύνοια δεν σημαίνει απαραίτητα έναν καλύτερο βαθμό. Μπορεί να είναι μια απουσία που αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη επιείκεια, μια συμπεριφορά που περνά χωρίς παρατήρηση, μια παράβαση που δεν έχει τις ίδιες συνέπειες ή μια ευκαιρία που προσφέρεται πιο εύκολα σε κάποιον μαθητή. Μικρές καθημερινές εξαιρέσεις που, όταν επαναλαμβάνονται, δημιουργούν μεγάλες ανισότητες.
Το χειρότερο είναι ότι τα παιδιά καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε. Βλέπουν, συγκρίνουν, παρατηρούν και αντιλαμβάνονται πότε οι κανόνες δεν εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο για όλους. Και τότε τι ακριβώς τους διδάσκουμε; Ότι η προσπάθεια δεν αρκεί; Ότι οι γνωριμίες μετράνε περισσότερο; Ότι υπάρχουν παιδιά δύο ταχυτήτων; Αυτά είναι μαθήματα που δεν γράφονται σε κανένα σχολικό βιβλίο, αλλά μπορούν να επηρεάσουν τη σκέψη ενός νέου ανθρώπου για ολόκληρη τη ζωή του.
Πρέπει, βέβαια, να ξεκαθαρίσουμε κάτι πολύ σημαντικό. Κανένα παιδί δεν ευθύνεται για το ποιοι είναι οι γονείς του. Το παιδί ενός πολιτικού, ενός καλλιτέχνη, ενός επιχειρηματία ή οποιουδήποτε γνωστού προσώπου δεν πρέπει ούτε να ευνοείται ούτε να στοχοποιείται εξαιτίας της οικογένειάς του. Δεν είναι σωστό να μετατρέπουμε τα παιδιά σε στόχους δημόσιας κατακραυγής επειδή οι γονείς τους έχουν ένα γνωστό επώνυμο.
Η ευθύνη βρίσκεται στους μεγάλους. Σε όσους ενδεχομένως χρησιμοποιούν τη θέση τους για να εξασφαλίσουν προνόμια, αλλά και σε όσους επιλέγουν να κάνουν τα στραβά μάτια επειδή απέναντί τους έχουν έναν άνθρωπο με κοινωνική ή πολιτική επιρροή. Γιατί η αδικία δεν δημιουργείται μόνο από εκείνον που ζητά μια ιδιαίτερη μεταχείριση. Δημιουργείται και από εκείνον που αποφασίζει να την προσφέρει.
Και ας μη νομίζουμε ότι όλα αυτά αφορούν αποκλειστικά τους διάσημους και τους πολιτικούς. Ακόμη και σε μια μικρή τοπική κοινωνία, οι γνωριμίες και οι προσωπικές σχέσεις μπορούν να δημιουργήσουν συνθήκες ευνοϊκής αντιμετώπισης. Ένας γονιός που γνωρίζει κάποιον παράγοντα, έχει κοινωνική επιρροή ή διατηρεί στενές σχέσεις με πρόσωπα του σχολικού περιβάλλοντος μπορεί να θεωρεί ότι έχει μεγαλύτερη δυνατότητα παρέμβασης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε γνωριμία οδηγεί σε εύνοια, αλλά ότι οι κανόνες πρέπει να προστατεύονται από κάθε πιθανή παρέμβαση.
Και ερχόμαστε στο μεγάλο ερώτημα. Τώρα ξυπνήσαμε; Τώρα ανακαλύψαμε ότι στην Ελλάδα υπάρχουν γνωριμίες, εξυπηρετήσεις και διαφορετικές αντιμετωπίσεις; Τόσα χρόνια δεν ακούγαμε ιστορίες για παιδιά που είχαν ιδιαίτερη μεταχείριση επειδή οι γονείς τους ήταν κάποιοι; Δεν υπήρχαν παράπονα, συζητήσεις και περιστατικά που έμεναν μέσα στους τοίχους των σχολείων και δεν έφταναν ποτέ στη δημοσιότητα;
Μήπως τελικά δεν μας ενοχλεί πάντα η ίδια η εύνοια, αλλά το ποιος ευνοείται; Μήπως όταν πρόκειται για κάποιον που συμπαθούμε βρίσκουμε δικαιολογίες, ενώ όταν αφορά κάποιον που αντιπαθούμε απαιτούμε την παραδειγματική του τιμωρία; Μήπως η αγανάκτησή μας λειτουργεί επιλεκτικά, ανάλογα με το πολιτικό χρώμα, το επώνυμο ή την κοινωνική θέση της οικογένειας;
Γιατί η δικαιοσύνη δεν μπορεί να λειτουργεί με δύο μέτρα και δύο σταθμά. Δεν γίνεται να απαιτούμε αυστηρή εφαρμογή των κανόνων για τα παιδιά των άλλων και να αναζητούμε εξαιρέσεις όταν πρόκειται για τα δικά μας. Δεν γίνεται να καταγγέλλουμε το σύστημα των γνωριμιών και την ίδια στιγμή να ψάχνουμε ποιον γνωστό μπορούμε να πάρουμε τηλέφωνο όταν αντιμετωπίσουμε ένα πρόβλημα.
Η ελληνική κοινωνία έχει μάθει πολλές φορές να λειτουργεί μέσα από προσωπικές εξυπηρετήσεις. Το γνωστό «ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» δεν εμφανίστηκε χθες. Το συναντάμε σε υπηρεσίες, σε χώρους εργασίας, στην καθημερινότητά μας και δυστυχώς μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και εκεί όπου δεν θα έπρεπε να έχει καμία θέση: μέσα στο σχολείο.
Και ακριβώς γι’ αυτό το σχολείο οφείλει να αποτελεί την εξαίρεση. Ένα παιδί που μεγαλώνει σε μια οικογένεια χωρίς χρήματα, γνωριμίες ή κοινωνική επιρροή πρέπει να γνωρίζει ότι έχει τα ίδια δικαιώματα με το παιδί ενός υπουργού, ενός δημάρχου, ενός επιχειρηματία ή ενός διάσημου καλλιτέχνη. Ούτε περισσότερα ούτε λιγότερα.
Από την άλλη πλευρά, πρέπει να προστατεύσουμε και τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Ένας καθηγητής πρέπει να μπορεί να κάνει τη δουλειά του χωρίς πιέσεις, παρεμβάσεις και φόβο για τις αντιδράσεις οποιουδήποτε γονέα. Πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αξιολογεί, να παρατηρεί και να εφαρμόζει τους κανόνες χωρίς να χρειάζεται να σκέφτεται ποιο επώνυμο βρίσκεται απέναντί του.
Προσωπικά, δεν πιστεύω ότι ξυπνήσαμε ξαφνικά ως κοινωνία. Πιστεύω ότι πολλές φορές επιλέγουμε πότε θα αγανακτήσουμε και για ποιον. Η εύνοια, οι γνωριμίες και τα προνόμια δεν αποτελούν καινούργιες ιστορίες. Είναι παλιές παθογένειες που εξακολουθούν να μας ακολουθούν, επειδή για χρόνια τις ανεχόμαστε, τις δικαιολογούμε ή τις θυμόμαστε μόνο όταν μας ενοχλεί το πρόσωπο που βρίσκεται στο επίκεντρο.
Δεν χρειάζεται να καταδικάσουμε κανένα παιδί για να απαιτήσουμε δικαιοσύνη. Χρειάζεται να απαιτήσουμε από τους μεγάλους να σταματήσουν να αντιμετωπίζουν το σχολείο σαν χώρο προσωπικών εξυπηρετήσεων. Να σταματήσουμε να θεωρούμε φυσιολογικό ότι κάποιοι μπορούν να έχουν διαφορετική αντιμετώπιση επειδή διαθέτουν χρήματα, γνωριμίες ή ένα ισχυρό επώνυμο.
Γιατί τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι μόνο αν κάποιο παιδί αποκτά ένα αδικαιολόγητο προνόμιο. Είναι ότι ένα άλλο παιδί μπορεί να μεγαλώνει πιστεύοντας πως, όσο κι αν προσπαθήσει, θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πίσω επειδή δεν έχει τις κατάλληλες γνωριμίες.
Και αν υπάρχει κάτι που πρέπει πραγματικά να μας εξοργίζει, είναι αυτό. Όχι το ποιανού παιδί βρίσκεται κάθε φορά στην επικαιρότητα, αλλά το ενδεχόμενο να υπάρχουν παιδιά που πρέπει να προσπαθήσουν διπλά για να αποκτήσουν όσα κάποιοι άλλοι θεωρούν αυτονόητα.
Ας σταματήσουμε, λοιπόν, να παριστάνουμε τους έκπληκτους κάθε φορά που ανοίγει μια τέτοια συζήτηση. Το ζητούμενο δεν είναι να θυμόμαστε την αξιοκρατία μόνο όταν ξεσπά ένας δημόσιος θόρυβος. Το ζητούμενο είναι να την απαιτούμε καθημερινά, ανεξάρτητα από πρόσωπα, επώνυμα και πολιτικές συμπάθειες.
Γιατί στο σχολείο δεν πρέπει να μετράει το επίθετο του γονιού. Πρέπει να μετράει το ίδιο το παιδί. Και η δικαιοσύνη, αν θέλουμε πραγματικά να υπάρχει, πρέπει να ισχύει για όλους και όχι μόνο όταν μας συμφέρει.
Xrys’Pa – Η Ματιά μου
