Τα αποτελέσματα των εμφυλίων πολέμων δεν είναι μόνο οι νεκροί, οι καταστροφές και οι πληγές που αφήνουν πίσω τους. Είναι, πάνω απ’ όλα, η διάσπαση της κοινωνίας, η απώλεια της εμπιστοσύνης και ο κίνδυνος να χαθεί το ίδιο το όραμα της ελευθερίας.

     Η ιστορία μας έχει διδάξει πολλές φορές πως ένας λαός μπορεί να σταθεί απέναντι σε έναν ισχυρό εχθρό, αλλά δυσκολεύεται να προχωρήσει όταν στρέφει τα όπλα, τα λόγια και τη δύναμή του εναντίον του ίδιου του εαυτού του.

   Ο στρατηγός Μακρυγιάννης, με τη διορατικότητα και την απλότητα που χαρακτήριζαν τον λόγο του, περιέγραψε με οδυνηρή ακρίβεια τις συνέπειες της διχόνοιας:

   «Τότε που ήρχισεν η διχόνοια και εχάθη η προθυμία και η ομόνοια… όταν προστάζουνε πολλοί, ποτέ το σπίτι δε χτίζεται ούτε τελειώνει…».

   Λόγια που δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Είναι μια προειδοποίηση που διασχίζει τους αιώνες και φτάνει μέχρι τις ημέρες μας.

Γιατί όταν ο καθένας θέλει να επιβάλει τη δική του αλήθεια, όταν το προσωπικό συμφέρον υπερισχύει του συλλογικού καλού και όταν η εξουσία γίνεται αυτοσκοπός, τότε το κοινό όραμα διαλύεται. Οι άνθρωποι παύουν να βλέπουν όσα τους ενώνουν και αρχίζουν να μετρούν μόνο όσα τους χωρίζουν.

   Και κάπου εκεί, η ελευθερία κινδυνεύει να μετατραπεί από κοινή κατάκτηση σε λάφυρο στα χέρια εκείνων που επιδιώκουν να κυριαρχήσουν.

   Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 αποτελεί ένα χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα. Την ώρα που οι αγωνιστές έδιναν τον αγώνα για την ανεξαρτησία, οι εμφύλιες συγκρούσεις αποδυνάμωναν τις δυνάμεις τους και υπονόμευαν την κοινή προσπάθεια. Ο ίδιος ο Μακρυγιάννης κατέγραψε την αγωνία του για τις συνέπειες αυτής της διχόνοιας.

    Γιατί κανένας αγώνας δεν μπορεί να ολοκληρωθεί όταν εκείνοι που ξεκίνησαν μαζί ξεχνούν για ποιον λόγο ξεκίνησαν.

   Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο δίδαγμα της Ιστορίας: η ελευθερία δεν κατακτάται μόνο με θυσίες. Χρειάζεται ευθύνη, συνεννόηση, αλληλεγγύη και ανθρώπους που μπορούν να βάλουν το κοινό καλό πάνω από τον εγωισμό τους.

   Η διαφωνία είναι δικαίωμα. Η διαφορετική άποψη είναι στοιχείο της δημοκρατίας. Η αντιπαράθεση είναι πολλές φορές απαραίτητη για την πρόοδο.

   Όμως άλλο η διαφωνία και άλλο η διχόνοια. Άλλο η κριτική και άλλο η ισοπέδωση. Άλλο η πολιτική αντιπαράθεση και άλλο η διάλυση κάθε γέφυρας επικοινωνίας.

Ένας λαός δεν χρειάζεται να σκέφτεται με τον ίδιο τρόπο για να παραμένει ενωμένος. Χρειάζεται, όμως, να θυμάται ότι υπάρχουν αξίες και στόχοι που είναι μεγαλύτεροι από κάθε πρόσωπο, παράταξη ή προσωπική φιλοδοξία.

   Γιατί, τελικά, η Ιστορία δεν κρίνει μόνο εκείνους που πολέμησαν για την ελευθερία. Κρίνει και εκείνους που, ενώ την είχαν στα χέρια τους, δεν κατάφεραν να προστατεύσουν την ενότητά τους.

   Και όταν η διχόνοια γίνεται τρόπος ζωής, όταν η καχυποψία αντικαθιστά τον διάλογο και όταν ο διπλανός μας αντιμετωπίζεται ως εχθρός αντί για συνοδοιπόρος, τότε το τίμημα δεν το πληρώνουν μόνο οι πρωταγωνιστές. Το πληρώνουν οι επόμενες γενιές.

   Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Επαναλαμβάνει, όμως, συχνά τα ίδια λάθη όταν οι άνθρωποι αρνούνται να διδαχθούν από αυτήν.

   Και ίσως σήμερα, περισσότερο από ποτέ, αξίζει να αναρωτηθούμε: πόσα όνειρα χάθηκαν επειδή δεν μπορέσαμε να συμφωνήσουμε στα αυτονόητα; Πόσες ευκαιρίες θυσιάστηκαν στον βωμό του εγωισμού; Πόσες φορές αφήσαμε τη διχόνοια να νικήσει εκεί όπου θα μπορούσε να επικρατήσει η λογική;

Γιατί η ελευθερία δεν κινδυνεύει μόνο από εκείνους που θέλουν να την καταλύσουν. Κινδυνεύει και από εκείνους που, μέσα στις μεταξύ τους συγκρούσεις, ξεχνούν την αξία της.

Και ο νοών νοείτω…

     Η ενότητα δεν σημαίνει να συμφωνούμε σε όλα. Σημαίνει να μη γκρεμίζουμε όλοι μαζί αυτό που με τόσο κόπο προσπαθούμε να χτίσουμε.