86 χρόνια μετά το ιστορικό «ΟΧΙ», η Ελλάδα τιμά τους ήρωές της. Όμως, πίσω από τις σημαίες, τις παρελάσεις και τους πανηγυρικούς λόγους, υπάρχει μια κοινωνία που αγωνίζεται καθημερινά για την αξιοπρέπειά της. Μήπως ήρθε η ώρα να αναρωτηθούμε τι σημαίνει πραγματικά ελευθερία;

Το «ΟΧΙ» που δεν ήταν απλώς μια λέξη

     28 Οκτωβρίου 1940. Μια μικρή χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με τις απαιτήσεις μιας μεγάλης στρατιωτικής δύναμης. Η φασιστική Ιταλία απαιτεί την είσοδο των στρατευμάτων της στην Ελλάδα και την κατάληψη στρατηγικών σημείων της χώρας. Η ελληνική απάντηση είναι αρνητική. Και κάπως έτσι αρχίζει ένας πόλεμος που θα αφήσει πίσω του νεκρούς, κατεστραμμένες οικογένειες, πόνο και θυσίες.

     Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν είχαν την πολυτέλεια να παρακολουθούν τα γεγονότα από την ασφάλεια του καναπέ τους. Δεν είχαν κοινωνικά δίκτυα για να εκφράζουν την αγανάκτησή τους. Είχαν μπροστά τους έναν πραγματικό εχθρό, έναν πραγματικό πόλεμο και μια πραγματική απειλή για την ελευθερία τους. Και στάθηκαν απέναντί του. Όχι επειδή δεν φοβούνταν, αλλά επειδή υπήρχαν πράγματα που θεωρούσαν σημαντικότερα από τον φόβο τους. Την πατρίδα, την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

  Εκείνοι οι άνθρωποι δεν ήταν υπεράνθρωποι. Ήταν απλοί πολίτες, εργάτες, αγρότες, επαγγελματίες, πατεράδες και γιοι που άφησαν πίσω τους οικογένειες, σπίτια και όνειρα. Ήταν γυναίκες που στήριξαν τον αγώνα με κάθε τρόπο, μανάδες που περίμεναν ένα γράμμα από το μέτωπο και παιδιά που μεγάλωσαν μέσα στον φόβο και τη στέρηση. Ήταν μια ολόκληρη γενιά που κλήθηκε να πληρώσει ένα τεράστιο τίμημα για την ελευθερία της πατρίδας.

Από τους ήρωες του 1940 στους πολίτες του 2026

    Ογδόντα έξι χρόνια μετά, η Ελλάδα εξακολουθεί να τιμά εκείνο το ιστορικό «ΟΧΙ». Κάθε χρόνο οι επίσημοι φορούν τα καλά τους, στέκονται στις εξέδρες, παρακολουθούν τις παρελάσεις και εκφωνούν λόγους γεμάτους μεγάλες λέξεις. Ελευθερία, δημοκρατία, αξιοπρέπεια, εθνική υπερηφάνεια. Και πολύ καλά κάνουν να τιμούν την ιστορία. Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα. Οι μεγάλες λέξεις χάνουν την αξία τους όταν δεν συνοδεύονται από πράξεις.

    Γιατί την ίδια στιγμή που ακούμε για την αξιοπρέπεια του ελληνικού λαού, υπάρχουν συμπολίτες μας που δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν ακόμη και τα απαραίτητα. Υπάρχουν συνταξιούχοι που μετρούν τα χρήματά τους μπροστά στο ταμείο του σούπερ μάρκετ, εργαζόμενοι που δουλεύουν ολόκληρο τον μήνα και βλέπουν τον μισθό τους να εξαφανίζεται πριν τελειώσουν οι υποχρεώσεις τους, οικογένειες που αγωνιούν για το ενοίκιο, το ρεύμα, τη θέρμανση και το μέλλον των παιδιών τους. Υπάρχουν νέοι άνθρωποι που αναζητούν στο εξωτερικό τις ευκαιρίες που δυσκολεύονται να βρουν στην πατρίδα τους.

    Και αναρωτιέμαι: Πόση αξία έχουν οι πανηγυρικοί λόγοι για την αξιοπρέπεια όταν η καθημερινότητα τόσων ανθρώπων γίνεται ένας διαρκής αγώνας επιβίωσης; Πόσο πειστικά ακούγονται τα λόγια για μια ισχυρή και περήφανη Ελλάδα όταν ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας αισθάνεται οικονομικά εξαντλημένο και αβέβαιο για το αύριο;

Τότε πολεμούσαν για την ελευθερία. Σήμερα παλεύουμε για την καθημερινότητα.

     Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι. Δεν συγκρίνεται ο πόλεμος του 1940 με τις οικονομικές και κοινωνικές δυσκολίες του σήμερα. Δεν είναι το ίδιο να πολεμάς στα βουνά της Πίνδου με το να προσπαθείς να πληρώσεις τους λογαριασμούς σου. Όποιος επιχειρεί να τα εξισώσει, αδικεί την ιστορία. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε δικαίωμα να προβληματιστούμε για τη σημερινή κοινωνία και για το κατά πόσο οι αξίες που τιμούμε στις εθνικές επετείους βρίσκουν πραγματική εφαρμογή στην καθημερινή μας ζωή.

      Γιατί η ελευθερία δεν εξαντλείται στην απουσία ξένου κατακτητή. Είναι και η δυνατότητα να ζεις χωρίς να αισθάνεσαι καθημερινά οικονομικά και κοινωνικά αδιέξοδα. Να μπορείς να μεγαλώνεις τα παιδιά σου χωρίς να φοβάσαι διαρκώς για το αύριο, να έχεις πρόσβαση στην υγεία, στην παιδεία και στη δικαιοσύνη, να εκφράζεις τη γνώμη σου χωρίς να φοβάσαι ότι θα στοχοποιηθείς και να αισθάνεσαι ότι η πολιτεία σε αντιμετωπίζει ως πολίτη με δικαιώματα και όχι απλώς ως έναν αριθμό φορολογικού μητρώου.

    Η ελευθερία είναι τεράστια κατάκτηση. Αλλά η αξιοπρεπής ζωή πρέπει να αποτελεί εξίσου σημαντικό στόχο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Δεν αρκεί να υπερηφανευόμαστε για το παρελθόν μας, αν δεν προσπαθούμε να δημιουργήσουμε ένα καλύτερο παρόν. Δεν αρκεί να επικαλούμαστε τις θυσίες των προηγούμενων γενεών, αν δεν ενδιαφερόμαστε ουσιαστικά για τις ανάγκες των σημερινών.

Η πατρίδα δεν είναι ιδιοκτησία κανενός πολιτικού

     Κάθε εθνική επέτειο ακούμε πολιτικούς να μιλούν για την πατρίδα. Άλλοι επικαλούνται την ιστορία, άλλοι την εθνική ενότητα και άλλοι τις θυσίες των προγόνων μας. Σχεδόν όλοι εμφανίζονται ως υπερασπιστές των αξιών του ελληνικού λαού. Μόνο που η πατρίδα δεν ανήκει σε κανένα κόμμα, δεν είναι ιδιοκτησία καμίας κυβέρνησης και δεν αποτελεί προνόμιο καμίας ιδεολογίας.

  Η πατρίδα ανήκει στους ανθρώπους της. Σε εκείνους που εργάζονται, δημιουργούν, μεγαλώνουν οικογένειες, πληρώνουν φόρους, αντιμετωπίζουν δυσκολίες και συνεχίζουν να προσπαθούν. Σε εκείνους που δεν έχουν θέση στις εξέδρες των επισήμων, που δεν εμφανίζονται μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες και που μπορεί να μη φορούν ακριβά κοστούμια, αλλά κρατούν αυτή τη χώρα όρθια με την καθημερινή τους προσπάθεια.

    Ο πατριωτισμός δεν αποδεικνύεται με έναν λόγο μπροστά σε ένα μνημείο. Αποδεικνύεται και με τον σεβασμό που δείχνεις στους ανθρώπους αυτής της χώρας. Και αυτό αφορά τους πάντες. Κυβερνήσεις, αντιπολιτεύσεις, τοπικές αρχές, θεσμούς, αλλά και εμάς τους ίδιους. Γιατί δεν μπορούμε να απαιτούμε από τους άλλους να σέβονται τις αξίες της δημοκρατίας, όταν εμείς οι ίδιοι τις ξεχνάμε μόλις βρεθούμε απέναντι σε κάποιον που σκέφτεται διαφορετικά.

Μάθαμε να λέμε «ΝΑΙ» εκεί που θα έπρεπε να αντιδρούμε;

     Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο ερώτημα. Μήπως έχουμε συνηθίσει υπερβολικά; Συνηθίσαμε να ακούμε για ακρίβεια, να βλέπουμε ανθρώπους να δυσκολεύονται, να διαβάζουμε για περιστατικά βίας, διαφθοράς, κοινωνικής αδικίας και απαξίωσης των θεσμών. Συνηθίσαμε να ακούμε υποσχέσεις, να περιμένουμε και πολλές φορές να λέμε «έτσι είναι τα πράγματα», «τι να κάνουμε;», «τίποτα δεν αλλάζει».

     Μόνο που αυτή η νοοτροπία είναι επικίνδυνη. Γιατί μια κοινωνία που σταματά να διεκδικεί κινδυνεύει να αποδεχτεί ως φυσιολογικά πράγματα που δεν θα έπρεπε να θεωρούνται φυσιολογικά. Όταν η αδικία γίνεται συνήθεια, όταν η αδιαφορία μετατρέπεται σε τρόπο ζωής και όταν η απογοήτευση οδηγεί στην παραίτηση, τότε κάτι πολύ σημαντικό αρχίζει να χάνεται. Η πίστη ότι μπορούμε να αλλάξουμε όσα μας ενοχλούν.

    Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε όλοι πολιτικά, ούτε να έχουμε τις ίδιες απόψεις. Χρειάζεται όμως να μη χάνουμε την ικανότητα να αντιδρούμε δημοκρατικά όταν θεωρούμε ότι κάτι είναι άδικο. Να διεκδικούμε, να συμμετέχουμε, να ελέγχουμε την εξουσία και να μη θεωρούμε ότι η ψήφος μας κάθε τέσσερα χρόνια εξαντλεί τις υποχρεώσεις μας ως πολίτες.

     Το «ΟΧΙ» δεν είναι μόνο μια ιστορική λέξη. Είναι και η υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να μη σκύβει το κεφάλι μπροστά σε όσα θεωρεί απαράδεκτα.

Τα παιδιά μας θα μάθουν την ιστορία. Θα μάθουν όμως και την ουσία της;

     Αύριο, 28 Οκτωβρίου, χιλιάδες παιδιά θα παρελάσουν σε ολόκληρη την Ελλάδα. Θα κρατήσουν τη γαλανόλευκη, θα ακούσουν τον εθνικό ύμνο και θα τιμήσουν τους ανθρώπους που αγωνίστηκαν το 1940. Και είναι σημαντικό να γνωρίζουν την ιστορία της πατρίδας τους. Όμως δεν αρκεί να γνωρίζουν τις ημερομηνίες. Πρέπει να κατανοούν και τις αξίες που κρύβονται πίσω από τα ιστορικά γεγονότα.

      Να μάθουν ότι ο φασισμός δεν είναι μια απλή λέξη στα σχολικά βιβλία. Να καταλάβουν τι σημαίνει να χάνει ένας λαός την ελευθερία του, τι σημαίνει πόλεμος, κατοχή, πείνα και ανθρώπινη απώλεια. Να μάθουν ότι η δημοκρατία χρειάζεται ενεργούς πολίτες, ότι η διαφορετική άποψη δεν είναι εχθρός και ότι η ανθρώπινη ζωή έχει αξία ανεξάρτητα από την καταγωγή, την οικονομική κατάσταση ή τις πεποιθήσεις κάποιου.

     Κυρίως, να καταλάβουν πως η αγάπη για την πατρίδα δεν πρέπει ποτέ να μετατρέπεται σε μίσος για τους άλλους λαούς. Γιατί ο πραγματικός σεβασμός στην ιστορία δεν είναι να μαθαίνεις μόνο ποιοι πολέμησαν. Είναι να καταλαβαίνεις και γιατί πρέπει να προστατεύουμε την ειρήνη. Η μεγαλύτερη επιτυχία μας δεν θα είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που απλώς γνωρίζουν το «ΟΧΙ» του 1940, αλλά ανθρώπους που θα έχουν το θάρρος να υπερασπίζονται την ελευθερία, τη δημοκρατία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η δική μου ματιά – Χωρίς περιστροφές

     Θα το πω όπως το σκέφτομαι. Κάθε χρόνο, τέτοιες ημέρες, βλέπω την ίδια εικόνα. Σημαίες, στεφάνια, εξέδρες επισήμων, φωτογραφίες, δηλώσεις και μεγάλα λόγια. Και δεν έχω κανένα πρόβλημα με την απόδοση τιμών στους ήρωες. Το αντίθετο. Θεωρώ ότι τους οφείλουμε αιώνια ευγνωμοσύνη. Έχω όμως πρόβλημα όταν η ιστορία γίνεται μια εθιμοτυπική υποχρέωση που τελειώνει μόλις απομακρυνθούν οι κάμερες.

       Όταν μιλάμε για αξιοπρέπεια, αλλά ξεχνάμε εκείνον που δεν μπορεί να ζήσει αξιοπρεπώς. Όταν μιλάμε για δημοκρατία, αλλά αντιμετωπίζουμε τη διαφορετική άποψη ως εχθρική πράξη. Όταν μιλάμε για εθνική ενότητα, αλλά στην καθημερινότητά μας χωριζόμαστε σε στρατόπεδα για το παραμικρό. Όταν επικαλούμαστε τις θυσίες των προγόνων μας, αλλά δυσκολευόμαστε να δείξουμε στοιχειώδη αλληλεγγύη στον διπλανό μας.

      Και αναρωτιέμαι: Τι θα μας έλεγαν εκείνοι οι άνθρωποι του 1940 αν έβλεπαν πόσο εύκολα συμβιβαζόμαστε σήμερα με καταστάσεις που μας ενοχλούν; Δεν γνωρίζω την απάντηση. Ξέρω όμως ότι η γενιά εκείνη μας άφησε μια τεράστια παρακαταθήκη. Και αυτή δεν ήταν μόνο η στρατιωτική αντίσταση. Ήταν το θάρρος, η συλλογικότητα, η αποφασιστικότητα και η δύναμη να υπερασπίζεσαι όσα πιστεύεις.

      Ίσως αυτά είναι που χρειαζόμαστε περισσότερο σήμερα. Όχι για να πολεμήσουμε, αλλά για να διεκδικήσουμε μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο ανθρώπινη και πιο αξιοπρεπή. Γιατί προσωπικά δεν μπορώ να θεωρήσω φυσιολογικό να ζούμε σε μια χώρα όπου τόσοι άνθρωποι αγωνιούν για τα αυτονόητα. Δεν μπορώ να θεωρήσω φυσιολογικό να αντιμετωπίζεται η αξιοπρεπής διαβίωση ως πολυτέλεια. Και δεν μπορώ να δεχτώ ότι η αγάπη για την πατρίδα εξαντλείται σε μια φωτογραφία δίπλα στην ελληνική σημαία.

     Η Ελλάδα δεν χρειάζεται μόνο ανθρώπους που θα την υμνούν στις εθνικές επετείους. Χρειάζεται ανθρώπους που θα αγωνίζονται καθημερινά για να γίνει καλύτερη. Χρειάζεται πολίτες που δεν θα αδιαφορούν, που δεν θα φοβούνται να εκφράσουν τη γνώμη τους και που δεν θα περιμένουν πάντα από κάποιον άλλον να λύσει τα προβλήματα. Χρειάζεται μια κοινωνία που θα θυμάται το παρελθόν της, αλλά δεν θα ξεχνά τις ευθύνες της απέναντι στο παρόν και στο μέλλον.

Το μεγάλο «ΟΧΙ» και η δική μας ευθύνη

      Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μια ημέρα για να μετρήσουμε ποιος αγαπά περισσότερο την Ελλάδα. Ούτε μια ευκαιρία για να εκμεταλλευτεί κανείς πολιτικά τις θυσίες των ανθρώπων του 1940. Είναι μια ημέρα μνήμης, σεβασμού και περισυλλογής. Μια ευκαιρία να αναρωτηθούμε τι κοινωνία έχουμε δημιουργήσει, τι αξίες υπερασπιζόμαστε, τι παράδειγμα δίνουμε στα παιδιά μας και τι είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για να αλλάξουμε όσα θεωρούμε λανθασμένα.

    Γιατί οι ήρωες του 1940 δεν χρειάζονται τα χειροκροτήματά μας. Η ιστορία έχει ήδη αναγνωρίσει τη θυσία τους. Εμείς είμαστε εκείνοι που χρειαζόμαστε τα διδάγματά τους. Και ας θυμόμαστε ότι το «ΟΧΙ» του 1940 ήταν μια ιστορική απάντηση απέναντι σε μια φασιστική εισβολή. Δεν πρέπει να το ευτελίζουμε συγκρίνοντάς το με κάθε πρόβλημα της καθημερινότητας. Μπορούμε όμως να κρατήσουμε ζωντανό το βαθύτερο μήνυμά του: ότι η ελευθερία έχει αξία, ότι η αξιοπρέπεια αξίζει να υπερασπίζεται και ότι η αδιαφορία δεν μπορεί να αποτελεί τη μόνιμη απάντηση μιας κοινωνίας στα προβλήματά της.

Και κάτι τελευταίο…

   Αύριο θα γεμίσουμε τους δρόμους με ελληνικές σημαίες. Θα παρακολουθήσουμε τις παρελάσεις, θα χειροκροτήσουμε τα παιδιά μας και θα ακούσουμε για ακόμη μία φορά λόγια γεμάτα υπερηφάνεια. Μεθαύριο, όμως, θα είμαστε ξανά δίπλα στον άνθρωπο που δυσκολεύεται να ζήσει; Θα ενδιαφερθούμε για τον ηλικιωμένο που είναι μόνος, για την οικογένεια που δεν τα βγάζει πέρα, για τον εργαζόμενο που διεκδικεί τα δικαιώματά του και για το παιδί που δεν έχει τις ίδιες ευκαιρίες με τα υπόλοιπα; Ή θα επιστρέψουμε στην καθημερινή μας αδιαφορία μέχρι την επόμενη εθνική επέτειο;

Γιατί, τελικά, δεν είναι δύσκολο να σηκώσεις μια σημαία για μία ημέρα. Το δύσκολο είναι να κρατάς ψηλά τις αξίες που συμβολίζει τις υπόλοιπες 364.

     Το 1940 μια ολόκληρη γενιά κλήθηκε να υπερασπιστεί την ελευθερία της πατρίδας απέναντι στον φασισμό και την εισβολή. Το 2026 η δική μας ευθύνη είναι διαφορετική, αλλά εξίσου ουσιαστική για το μέλλον της κοινωνίας μας: να προστατεύουμε τη δημοκρατία, να διεκδικούμε δικαιοσύνη, να υπερασπιζόμαστε τα δικαιώματα και να μη συνηθίζουμε την αδικία.

     Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα είχαμε το θάρρος να πούμε «ΟΧΙ» το 1940. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν έχουμε σήμερα το θάρρος να λέμε «ΟΧΙ» σε όσα πληγώνουν την κοινωνία μας.

       Χρόνια πολλά, Ελλάδα! Και μια ευχή: Να μη χρειαστεί ποτέ ξανά να αποδείξουμε την αγάπη μας για την πατρίδα μέσα από έναν πόλεμο. Να μάθουμε επιτέλους να την αποδεικνύουμε μέσα από την ειρήνη, τη δημοκρατία, την αλληλεγγύη και τον σεβασμό στον άνθρωπο.

Xrys’Pa Blog – Όσα σκέφτομαι, όσα βλέπω, όσα ζω… πάντα με τη δική μου ματιά και χωρίς περιστροφές.